Die Mutter
Maxim Gorky
Aanleiding voor de film en de muziek is het boek 'Mat' (1906) van de Russische schrijver Maxim Gorky geweest. Maxim Gorky was het pseudoniem van Aleksei Maximovich Pyeskov (1868-1936). Gorky is Russisch voor bitter. Deze roman beschrijft de politieke ontwikkeling van Pelagea Wlassowa, een analfabetische werkende vrouw. Aanvankelijk bekijkt ze de activiteiten van haar zoon met enige bezorgdheid, maar ze eindigt met het dragen van de vlag in een revolutionaire demonstratie. Het boek beschrijft de geboorte van de revolutie in de arbeidersklasse in Rusland vanuit de wereld van een arbeidersgezin.
Tijdsbeeld van de ontstaansgeschiedenis van "Die Mutter".
In de periode 1919-1939 werd de muziek in Europa gekenmerkt door een vulkanisch uitbreken van nieuwe ideeën, met name in Duitsland en Frankrijk. De componisten in deze periode tastten intuïtief een aantal nieuwe mogelijkheden af; er kwam een tendens naar versobering. Dit als een reactie op de overdaad in de 19e eeuw waarin de stukken steeds langer werden en er steeds meer instrumenten gebruikt werden. Ook was er een reactie op het Expressionisme; er werd afgeweken van de traditionele schrijfwijze en harmonieleer.
Opmerkelijk was dat vooral in Duitsland een kleine groep kunstenaars zich richtte op de sociaal-maatschappelijk wanverhoudingen, hetgeen zich uitte in een vorm van "protestkunst". Deze kunstvorm bestond voornamelijk uit theaterstukken met de combinatie tekst en muziek, en liederen. Tot de kleine groep kunstenaars die zich met dit genre bezighielden behoorden Berthold Brecht, schrijver, Kurt Weill, Hindemith, en Hanns Eisler, componisten. De samenwerking van Brecht met Hindemith was van korte duur maar die van Brecht met vooral Eisler was zeer intensief en duurde tot hun vlucht naar de U.S.A. (1939).
De roman "die Mutter" van de Russische schrijver Gorky was voor hen een inspiratiebron voor het maken van het Bühne-Stück "die Mutter". Brecht en Eisler projecteerden Gorky's gegevens op de situatie van de arbeidersklasse tijdens de 30er jaren in Duitsland. Ze beschreven de wantoestanden in deze klasse en probeerden de arbeiders zich bewust te maken van hun situatie zodat zij ertegen in opstand zouden komen. Verder werd het werk gebruikt als protest tegen het opkomend fascisme. Hun boodschap in tekst en muziek is dan ook hard en duidelijk! Het werk "Die Mutter" geldt als toonaangevend voor die tijd en kan beschouwd worden als een van de belangrijkste cultuurmonumenten uit de dertiger jaren, zowel tekstueel als muzikaal.
Hanns Eisler
Hanns Eisler is een componist van populaire politieke muziek voor een radicaal publiek in het Berlijn van voor de oorlog. Maar hij is ook één van de grootste componisten van deze eeuw van Duitse concertliederen, zowel in romantische als dodecaphonische (twaalf-toons) stijl. Zijn in Hollywood gecomponeerde film muziek leverde hem 2 Oscar nominaties op in 1946 en 1947.
Deze veelzijdige componist is geboren op 6 juli 1898 in Leipzig, als zoon van de Oostenrijkse filosoof Rudolf Eisler en Marie Ida (Fischer) Eisler (dochter van een slager). Ze verhuizen in 1901 naar Wenen. Nadat Eisler in de Eerste Wereldoorlog in het leger van Hongarije heeft gezeten, dirigeert hij in 1920 voor het eerst een koor en componeert hij in 1923 zijn eerste stuk: Piano Sonate No. 1, wat zijn première beleeft in Praag. Zijn eerste dodecaphonische werk componeert hij in 1924: Palmström op. 5. In deze periode (1919-1926) studeert hij bij Arnold Schönberg en Anton van Weben. In 1925 wint hij zijn eerste prijs: de "Art Prize of the City of Vienna" en verhuist naar Berlijn. Vanaf die tijd richt Eisler zich minder op abstracte concert muziek, maar meer op "toegepaste muziek" met een sociale en politieke inhoud. Hij schrijft in 1927 voor het eerst muziek voor theater en film en hij begint muziek recensies te schrijven voor het communistische dagblad "Die Rote Fahne". Hij schrijft protest liederen en militante koormuziek, waarmee hij een unieke stroming "Kampflieder" creëert.
De première van Die Mutter is in 1932 in Berlijn. Bij de opkomst van het nazisme besluit Eisler om niet in Berlijn te blijven en zijn reis via Wenen, Londen, Parijs en Kopenhagen naar Hollywood begint. In Amerika wordt hij "Professor of composition and counterpoint" bij "the New School for Social Research". Eisler componeert filmmuziek, kamermuziek en verschillende andere soorten stukken en hij schrijft "now-classic textbook". Maar in 1947 wordt hij ervan beschuldigd de "Karl Marx van het communisme op muziekgebied" te zijn. Ondanks een campagne, mede opgezet door Charlie Chaplin, Aaron Copland, Leonard Bernstein, Roger Sessions, Thomas Mann, Albert Einstein en vele anderen, wordt Eisler gedwongen in 1948 de Verenigde Staten te verlaten en hij keert via Wenen, in 1954 terug in Berlijn. Hij componeert nog vele muziekstukken in verschillende stijlen, ontvangt in binnen- en buitenland diverse prijzen en geeft in heel Europa lezingen. Op 6 juni 1962 sterft hij in Berlijn.
Die Mutter: de muziek
De ontwikkeling van 'Die Mutter' (1931) is zeer complex. Het werd voor het eerst uitgevoerd in januari 1932 als een toneelstuk met negen muzikale delen. De liederen waren zo populair dat er arrangementen werden gemaakt en er zelfs extra liederen aan toegevoegd werden. De complete gepubliceerde partituur bestaat uit dertien delen begeleidt door negen instrumenten. Het VU-Koor gaat deze complete versie uitvoeren! Eisler maakte later zelf nog verschillende bewerkingen van het originele stuk, zoals een versie voor twee piano's en een concertversie.
In 1931 heeft Eisler zijn eigen stijl ontwikkeld die je duidelijk terugziet in 'Die Mutter': de 'Massenlied'-stijl. Deze stijl kenmerkt zich door stampende marsritmes, in mineur maar met veranderende toonsoort en een refrein in strofische vorm. Dit alles verfraaid met puntige en vaak jazzachtige elementen.
De stijl en het taalgebruik in een aantal bekende liederen van Eisler (Der rote Wedding, Kominternlied en Der heimliche Aufmarsch) komen op meerdere plaatsen terug in delen van 'Die Mutter'. Eisler's prestatie in 'Die Mutter' is opmerkelijk te noemen, zelfs als je de subtiliteit mist, is de directheid van geweldige invloed. Het is een geniale compositie die tegelijk ook heel beeldend is.
In 'Die Mutter' zie je dat Eisler erg betrokken was bij de werkende klasse uit die tijd en hij wilde ook juist voor hen muziek maken, zelf zei hij hierover:
"... Wenn wir die politische Macht wirklich ergreifen wollen so müssen wir eine Kunstausübung propagieren, die ihre neuen Methoden aus dem Tageskampf der revolution Arbeiterschaft bezieht..."
Vsevolod Ilarionovich Pudovkin (1893-1953)
Pudovkin werd geboren in Penza, Rusland. Als sovjet-filmregisseur en theoreticus is hij bekend geworden vanwege zijn visuele interpretatie van de emoties en drijfveren van zijn personages.
Van jongs af aan voelde Pudovkin zich aangetrokken tot theater. Na de Eerste Wereldoorlog, waarin hij gewond raakte en drie jaar krijgsgevangen was, keerde hij terug naar zijn studie chemie. Hij stapte echter over naar theater na het zien van D.W. Griffith's film Intolerance (1916). Op het Staatsinstituut voor Cinematografie in Moskou verrichtte hij onderzoek naar de mogelijkheden om beelden te zetten naar emotionele statements.
co-productie "The living corpse", naar het toneelstuk van Tolstoj
Vanaf 1925 tot 1952 heeft Pudovkin 19 films geregisseerd. Hij ontwikkelde een kenmerkende eigen stijl en thematiek over het ontstaan van een revolutionair klassenbewustzijn bij iemand uit het volk. In zijn vroege films plaatste hij dikwijls heroïsche personages in een gewelddadig historische tijdsbeeld. Voor de Sovjet-filmacademie schreef hij twee boeken over de principes van het schrijven, regisseren, acteren en monteren van films. Pudovkin's invloed reikte ook tot buiten de voormalige Sovjet-Unie. Zijn kenmerkende stijl beïnvloedde verscheidene regisseurs, waarvan Alfred Hitchcock de bekendste is.
De Moeder (Mat, de film) (1926)
Onvolprezen mijlpaal in de filmgeschiedenis waarin Pudovkin een perfecte balans bereikt tussen revolutionaire retoriek en individuele emoties. Nadat haar brute man als stakingsbreker de dood heeft gevonden, vreest een moeder voor het lot van haar communistisch gezinde zoon Pavel. In de hoop hem daarmee te redden verraadt ze bij een huiszoeking door de politie de locatie van een aantal verborgen wapens. Maar als Pavel vervolgens tot een zware gevangenisstraf wordt veroordeeld, begint ook bij haar de revolutionaire vlam te gloeien. Met hulp van Pavels vrienden weet ze hem te bevrijden; het weerzien tijdens een bloedig onderdrukte 1 mei-demonstratie mondt uit in beider heroïsche dood.
Gorky's gelijknamige naturalistische roman over de revolutionaire woelingen in het jaar 1905 is door Pudovkin samen met scenarioschrijver Zarchi omgewerkt tot een intiem psychologisch drama over politieke bewustwording. Het zijn de personages met al hun zorgen en overtuigingen die centraal staan, pas daarna komt de revolutie.
Behalve door een perfecte acteursregie brengt Pudovkin de gelijktijdig emotionele en politieke evolutie van de moeder tevens door zorgvuldig gekozen cameraposities in beeld. In het begin van de film toont de camera haar uitsluitend van bovenaf als een onderworpen en hulpeloos schepsel. Maar aan het slot, wanneer de revolutie in haar ogen te lezen staat, filmt de camera vanuit een laag standpunt en benadrukt zo de heroïsche uitstraling van haar personage. Zo is elke camera-instelling in DE MOEDER zowel emotioneel als retorisch gezien raak, hetgeen nog versterkt wordt door een uiterst expressieve montage.
Op 13 mei 1927 beleefde De Moeder haar premiere in Amsterdam, tijdens een besloten voorstelling voor kunstfilmliefhebbers.
DE MOEDER (Rusland,1926)
zwart-wit, 85 min.
REGIE: Vsevolod Pudovkin
SCENARIO: Natan Zarchi
CAMERA: Anatoli Golovnja
MUZIEK: zwijgend
PRODUCTIE: Mezjrabpom-Roes
MET: Vera Baranovskaja , Nikolai Batalov, Aleksandr Tsjistjakov, Anna Zemtsova, Ivan Koval-Samborski, Vsevolod Pudovkin